De meeste soorten kanker zijn tumorvormend, dat wil zeggen dat er een ophoping van kankercellen ontstaat die we een tumor noemen. Sommige vormen van kanker, zoals leukemie ofwel bloedkanker vormen echter geen tumor, maar verspreiden zich over het lichaam in het bloed. Bij kinderen is leukemie veel voorkomend en betreft 25-30% van alle nieuwe gevallen van kanker bij kinderen.

Niet alle tumoren of gezwellen zijn kwaadaardig. Er zijn ook goedaardige tumoren die, weliswaar minder vaak, voor kunnen komen bij kinderen. Goedaardige tumoren groeien wel als een tumor, maar groeien niet in andere weefsels en geven geen uitzaaiingen. Over het algemeen zijn deze goed te behandelen door ze chirurgisch te verwijderen. Een uitzondering vormen de hersentumoren. Een deel hiervan groeit als een goedaardige tumor. Echter, door de beperkte ruimte binnen de benige schedel kan deze groei toch heel veel schade geven in de hersenen. Tevens is verwijdering vaak niet eenvoudig. Daarom beschouwen we hersentumoren altijd als kwaadaardig, ook als ze dat strikt genomen niet altijd zijn.

De oorzaak van kanker is nog niet bekend. In zijn algemeenheid mag wel gesteld worden dat kankergroei van een cel altijd het gevolg is van schade aan het DNA, het erfelijke materiaal van die cel. Deze fout of fouten veroorzaken dat de cel te snel gaat groeien en delen, of dat groeiremmende mechanismen niet meer goed werken. In alle gevallen betekent het dat de cel sneller en minder gecontroleerd groeit dan zou moeten. Let wel: de DNA fouten zijn vaak alleen aanwezig in de kankercellen, en NIET in de andere cellen van het lichaam. Kinderkanker is, op een paar uitzonderingen na dan ook NIET erfelijk. Het lijkt meer het gevolg van DNA schade die ontstaat door fouten in de celdelingen tijdens groei en ontwikkeling van het embryo of jonge kind (‘weeffoutje’). Welke DNA fouten ontstaan is niet voor ieder type kanker bekend. Veel onderzoek in de oncologie richt zich op deze specifieke oorzaken per tumorsoort.

Kankerverwekkende stoffen zijn stoffen die heel lang moeten inwerken, voordat kanker ontstaat. Deze spelen een belangrijke rol bij volwassenen met kanker (roken, alcohol, asbest, etc.). Bij het ontstaan van kinderkanker spelen kankerverwekkende stoffen geen rol van betekenis voor zover we weten. Dit lijkt ook logisch omdat kinderkanker vroeg in het leven ontstaat en er eenvoudigweg geen tijd is geweest voor de kankerverwekkende stoffen om in te werken op het lichaam.

Jeugdkanker beslaat slechts 0,6% van alle nieuwe gevallen van kanker in Nederland per jaar. Dit betekent dat jaarlijks kanker wordt vastgesteld bij ongeveer 400 kinderen onder de 16 jaar. Ondanks dat bescheiden aantal per jaar betekent het wel dat in totaal 2 van de 1000 kinderen tot 16 jaar te maken krijgen met kanker. Bij het huidige genezingspercentage van ongeveer 60-70% betekent dit voor onze maatschappij dat meer dan 1op de 1000 volwassenen in hun jeugd enige vorm van kanker heeft doorgemaakt.

Helaas is voorkómen of vroeg opsporen van kinderkanker nauwelijks mogelijk. Zoals gezegd spelen kankerverwekkende stoffen, voor of na of tijdens de geboorte waarschijnlijk geen rol. Althans, voor geen enkele stof is zo’n verband met kinderkanker aangetoond.
Screening, of vroegtijdige opsporing is wel geprobeerd in een aantal landen voor het neuroblastoom (een vorm van kanker van het onwillekeurige zenuwstelsel en de bijnieren) maar inmiddels is gebleken dat het resultaat hiervan zeer teleurstellend is. In Nederland is er niet zo’n programma voor neuroblastomen.
Screeningstests voor de andere soorten tumoren bestaan niet.

De behandelingsresultaten van kinderen met kanker zijn de laatste decenia dramatisch verbeterd. Begin jaren 70 van de 20e eeuw waren de kansen op genezing 5-30%, varierend voor de verschillende tumorsoorten. Inmiddels is de overall overleving van kinderkanker 60-70%. Overleving wordt doorgaans aangeduidt als 5-jaarsoverleving, dat wil zeggen de overleving 5 jaar na diagnose. In de praktijk betekent dit meestal complete genezing. Hoewl dit een gunstige ontwikkeling is, betekent het dat nog steeds meer dan 1/3 van de kinderen niet geneest. Het is ook gebleken dat het heel moeilijk zal zijn de huidige resultaten te verbeteren. De genezing verbeteren van 60 naar 100% is veel moeilijker dan van 30 naar 60%. Tevens is de 60-70% een gemiddelde. Uit onderstaande grafiek blijkt dat er tumorsoorten zijn met een bijna complete genezing, maar ook tumorsoorten met genezing slechter dan 60%.